زمان مناسب تزریق واکسن آنفولانزا در کودکان
با نزدیک شدن به روزهای خنک سال، سرماخوردگیها و عفونتهای تنفسی در کودکان بیشتر میشوند و در همین زمان یک سؤال مهم برای بسیاری از والدین مطرح میشود: واکسن آنفولانزا را چه زمانی برای کودکمان تزریق کنیم؟
شاید در نگاه اول پاسخ ساده به نظر برسد: «قبل از شروع زمستان». اما انتخاب زمان مناسب کمی دقیقتر از این است. اگر واکسن خیلی زود تزریق شود، ممکن است میزان محافظت آن در ماههای پایانی فصل کاهش پیدا کند و اگر تزریق بیش از حد به تعویق بیفتد، کودک ممکن است پیش از ایجاد ایمنی کافی با ویروس آنفولانزا مواجه شود.
سن کودک و سابقه واکسیناسیون او نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بعضی کودکان در یک فصل به دو دوز واکسن نیاز دارند.
چرا واکسن آنفولانزا برای کودکان اهمیت دارد؟
آنفولانزا با یک سرماخوردگی معمولی یکسان نیست. این بیماری ویروسی معمولاً با شروع نسبتاً ناگهانی علائمی مانند: تب، لرز، سرفه، گلودرد، سردرد، بدندرد و احساس ضعف همراه است. در کودکان ممکن است علائم گوارشی مانند: استفراغ یا اسهال نیز دیده شود.
بیشتر کودکان پس از چند روز بهبود پیدا میکنند، اما در بعضی موارد بیماری میتواند شدیدتر شود. عفونت گوش، کمآبی، پنومونی و تشدید بیماریهایی مانند آسم از جمله عوارض احتمالی آنفولانزا هستند.
خطر عوارض در کودکان کمسن و کودکانی که بعضی بیماریهای زمینهای دارند بیشتر است. به همین دلیل، پیشگیری از آنفولانزا فقط با هدف جلوگیری از چند روز تب و بیحالی انجام نمیشود؛ کاهش احتمال ابتلا به اشکال شدید بیماری و عوارض آن نیز اهمیت دارد.
واکسن آنفولانزا یکی از مهمترین ابزارهای پیشگیری است و واکسیناسیون سالانه برای کودکان از ۶ ماهگی به بعد که منع پزشکی برای دریافت واکسن ندارند، توصیه میشود.
بهترین ماه برای تزریق واکسن آنفولانزا به کودکان کدام است؟
برای اغلب کودکانی که در آن فصل تنها به یک دوز واکسن نیاز دارند، سپتامبر و اکتبر؛ یعنی تقریباً شهریور و مهر و اوایل آبان، بازه مناسبی برای واکسیناسیون است.
هدف این است که سیستم ایمنی کودک فرصت کافی برای پاسخ به واکسن داشته باشد و در عین حال، محافظت ایجادشده تا حد امکان ماههایی را که احتمال گردش آنفولانزا بیشتر است پوشش دهد.
به همین دلیل توصیه میشود واکسیناسیون در حالت ایدهآل تا پایان اکتبر تکمیل شده باشد.
البته این توصیه به معنای وجود یک «تاریخ انقضا» برای واکسیناسیون نیست. اگر به هر دلیل کودک در این زمان واکسن دریافت نکرد، در بسیاری از موارد واکسیناسیون در ماههای بعد همچنان ارزشمند است.
چرا نباید واکسن را به روزهای اوج آنفولانزا موکول کرد؟
یکی از نکات مهم این است که واکسن بلافاصله پس از تزریق، حداکثر محافظت را ایجاد نمیکند.
سیستم ایمنی باید با آنتیژنهای موجود در واکسن مواجه شود، آنها را شناسایی کند و پاسخ ایمنی مناسب را شکل دهد. این فرایند به زمان نیاز دارد.
بنابراین تصمیمگیری برای تزریق واکسن زمانی که تعداد زیادی از اطرافیان کودک به آنفولانزا مبتلا شدهاند، ممکن است دیرتر از زمان مطلوب باشد.
فلسفه واکسیناسیون این است که قبل از مواجهه با ویروس، سیستم ایمنی برای مقابله با آن آماده شود.
به همین علت بهتر است والدین واکسیناسیون آنفولانزا را بخشی از برنامه سلامت کودک در ابتدای فصل سرد بدانند و آن را به زمان شروع موج بیماری موکول نکنند.
آیا هرچه واکسن زودتر تزریق شود بهتر است؟
نه لزوماً.
ممکن است این تصور ایجاد شود که اگر واکسن مفید است، پس تزریق آن در اولین فرصت ممکن بهترین انتخاب خواهد بود. اما زمانبندی واکسیناسیون باید به شکلی باشد که محافظت ایجادشده بتواند بخش مهمی از فصل آنفولانزا را پوشش دهد.
پاسخ ایمنی ایجادشده توسط واکسن میتواند به مرور زمان کاهش پیدا کند. بنابراین برای کودکانی که تنها به یک دوز نیاز دارند، معمولاً ضرورتی ندارد واکسن خیلی زودتر از فصل آنفولانزا تزریق شود.
به همین دلیل است که برای بسیاری از کودکان، واکسیناسیون در محدوده شهریور و مهر و اوایل آبان، توصیه میشود.
اما یک استثنای مهم وجود دارد: کودکانی که به دو دوز واکسن نیاز دارند.
چه کودکانی باید دو نوبت واکسن آنفولانزا دریافت کنند؟
تعداد دوز مورد نیاز یکی از مواردی است که گاهی از سوی والدین نادیده گرفته میشود.
برخی کودکان ۶ ماه تا ۸ ساله بر اساس سابقه واکسیناسیون قبلی خود ممکن است در یک فصل به دو دوز واکسن آنفولانزا نیاز داشته باشند.
برای نمونه، کودکی که اولین بار واکسن آنفولانزا دریافت میکند یا تعداد کافی از دوزهای قبلی را دریافت نکرده است، ممکن است در گروه دریافتکنندگان دو دوز قرار بگیرد.
فاصله میان این دو دوز باید حداقل چهار هفته باشد.
به همین دلیل زمانبندی برای این کودکان اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر تزریق دوز اول بیش از حد به تأخیر بیفتد، دوز دوم نیز طبیعتاً دیرتر انجام خواهد شد.
در چنین شرایطی ممکن است توصیه شود واکسیناسیون از زمانی زودتر آغاز شود تا هر دو دوز در فرصت مناسب تکمیل شوند.
بنابراین برای کودک زیر ۹ سال، بهخصوص اگر اولین سال واکسیناسیون اوست یا والدین از سابقه واکسنهای قبلی مطمئن نیستند، بهتر است پیش از تزریق مشخص شود که کودک در آن فصل به یک دوز نیاز دارد یا دو دوز.
کودک من سال گذشته واکسن زده؛ امسال هم باید تزریق کند؟
بله. واکسن آنفولانزا در گروه واکسنهایی قرار دارد که بهصورت سالانه توصیه میشوند.
دو دلیل مهم برای این موضوع وجود دارد.
اول اینکه ویروسهای آنفولانزا ثابت نیستند و در طول زمان تغییر میکنند. ترکیب واکسن هر فصل بر اساس سویههایی انتخاب میشود که انتظار میرود در آن فصل اهمیت بیشتری داشته باشند.
دوم اینکه محافظت ایمنی ناشی از واکسن نیز دائمی نیست و با گذشت زمان میتواند کاهش پیدا کند.
بنابراین تزریق واکسن در سال گذشته به این معنا نیست که کودک در فصل جدید دیگر نیازی به واکسیناسیون ندارد.
اگر مهر و آبان گذشت، واکسن زدن دیگر فایدهای ندارد؟
این تصور درست نیست.
هرچند بهتر است واکسیناسیون قبل از افزایش قابلتوجه گردش ویروس انجام شود، اما فصل آنفولانزا محدود به چند هفته نیست. ویروس ممکن است برای ماهها در جامعه در گردش باشد و زمان اوج بیماری نیز از سالی به سال دیگر متفاوت است.
بنابراین اگر والدین در زمان توصیهشده موفق به واکسیناسیون کودک نشدهاند، نباید خودسرانه نتیجه بگیرند که دیگر دیر شده است.
حتی در ماههای بعد، تا زمانی که ویروسهای آنفولانزا در جامعه در گردش هستند، واکسیناسیون میتواند همچنان مفید باشد.
به بیان سادهتر: دیر واکسن زدن در بسیاری از موارد بهتر از اصلاً واکسن نزدن است.
واکسن آنفولانزا برای کودکان از چه سنی قابل تزریق است؟
واکسن آنفولانزا از ۶ ماهگی به بعد قابل استفاده است.
نوزادان زیر ۶ ماه برای دریافت واکسن آنفولانزا بسیار کمسن هستند و واکسیناسیون مستقیم آنها انجام نمیشود. از طرف دیگر، این گروه سنی میتواند در برابر عوارض آنفولانزا آسیبپذیر باشد.
به همین دلیل محافظت غیرمستقیم از نوزاد اهمیت پیدا میکند. واکسیناسیون مادر در دوران بارداری و همچنین واکسیناسیون افراد خانواده و مراقبانی که تماس نزدیک با نوزاد دارند میتواند به کاهش احتمال انتقال ویروس کمک کند.
اگر کودک سرماخورده باشد، باید واکسن را عقب بیندازیم؟
وجود علائم خفیف بیماری لزوماً مانعی برای واکسیناسیون نیست.
برای مثال، کودکی که فقط آبریزش بینی یا علائم خفیف تنفسی دارد، الزاماً نیازی به عقب انداختن واکسن ندارد. در مقابل، اگر کودک به یک بیماری حاد متوسط یا شدید مبتلا باشد، چه همراه با تب و چه بدون تب، ممکن است پزشک تصمیم بگیرد واکسیناسیون تا زمان بهبود به تعویق بیفتد.
بنابراین بهتر است تصمیم فقط بر اساس وجود یا عدم وجود تب گرفته نشود و شدت بیماری و شرایط عمومی کودک نیز در نظر گرفته شود.
حساسیت به تخممرغ؛ آیا هنوز مانعی برای واکسن آنفولانزاست؟
سالها نگرانی درباره ارتباط واکسن آنفولانزا و حساسیت به تخممرغ باعث میشد برخی والدین از واکسیناسیون فرزندشان خودداری کنند.
اما توصیههای علمی در این زمینه تغییر کردهاند. حساسیت به تخممرغ بهتنهایی مانع دریافت واکسن آنفولانزا محسوب نمیشود.
با این حال، موضوع «حساسیت به تخممرغ» با «واکنش آلرژیک شدید به دوز قبلی واکسن آنفولانزا یا یکی از اجزای آن» متفاوت است.
اگر کودک در گذشته پس از دریافت واکسن واکنش شدید داشته است، والدین باید حتماً این موضوع را قبل از تزریق بعدی به پزشک اطلاع دهند.
آیا کودکی که قبلاً آنفولانزا گرفته باز هم به واکسن نیاز دارد؟
بله، ابتلا به آنفولانزا جای واکسیناسیون سالانه را نمیگیرد.
دلیل آن این است که تنها یک نوع ویروس آنفولانزا وجود ندارد. ممکن است چند ویروس مختلف در یک فصل در جامعه گردش داشته باشند و ابتلا به یکی از آنها لزوماً کودک را در برابر سایر انواع محافظت نمیکند.
بنابراین حتی اگر کودک در گذشته یا در یکی از فصلهای قبلی آنفولانزا گرفته باشد، همچنان ممکن است واکسیناسیون سالانه برای او توصیه شود.
آیا واکسن تضمین میکند کودک آنفولانزا نگیرد؟
خیر. واکسیناسیون به معنای ایجاد محافظت صددرصدی نیست.
اثربخشی واکسن آنفولانزا میتواند از فصلی به فصل دیگر متفاوت باشد و عواملی مانند سن فرد و میزان تطابق ویروسهای موجود در واکسن با ویروسهای در گردش بر آن اثر میگذارند.
بنابراین ممکن است یک کودک واکسینهشده نیز به آنفولانزا مبتلا شود.
اما ارزش واکسن فقط با این سؤال سنجیده نمیشود که «آیا کودک اصلاً بیمار میشود یا خیر؟». یکی از اهداف مهم واکسیناسیون، کاهش احتمال بیماری و پیامدهای جدی ناشی از آنفولانزاست.
به همین دلیل دریافت واکسن همچنان یکی از اقدامات اصلی برای پیشگیری از آنفولانزا در کودکان محسوب میشود.
کدام کودکان بیشتر به واکسیناسیون بهموقع نیاز دارند؟
واکسیناسیون برای همه کودکان واجد شرایط اهمیت دارد، اما در کودکانی که احتمال بروز عوارض بیماری در آنها بیشتر است، توجه به این موضوع اهمیت مضاعفی پیدا میکند.
کودکان زیر ۵ سال، بهخصوص کودکان زیر ۲ سال، و کودکانی که بعضی بیماریهای مزمن دارند میتوانند در معرض خطر بیشتری برای عوارض آنفولانزا قرار داشته باشند.
آسم و برخی بیماریهای مزمن ریوی، بعضی بیماریهای قلبی، اختلالات عصبی، بیماریهای متابولیک و شرایطی که با تضعیف سیستم ایمنی همراه هستند، از جمله مواردی هستند که میتوانند اهمیت پیشگیری از آنفولانزا را افزایش دهند.
در این کودکان بهتر است برنامه واکسیناسیون با توجه بیشتری دنبال شود.
واکسن تزریقی یا اسپری بینی؛ کدام برای کودک مناسب است؟
واکسن آنفولانزا تنها به یک شکل عرضه نمیشود. برای گروههای سنی مختلف واکسن تزریقی وجود دارد و نوع اسپری بینی نیز برای برخی افراد واجد شرایط قابل استفاده است.
اما همه انواع واکسن برای همه کودکان مناسب نیستند. سن، سابقه پزشکی، بیماریهای زمینهای و وضعیت سیستم ایمنی در انتخاب نوع واکسن اهمیت دارند.
به همین دلیل بهتر است والدین صرفاً بر اساس راحتتر بودن روش تزریق یا تجربه کودک دیگری نوع واکسن را انتخاب نکنند.
واکسن مناسب بایدطبق نظر پزشک و با توجه به سن و وضعیت پزشکی هر کودک انتخاب شود.
چه زمانی لازم است قبل از واکسیناسیون با پزشک صحبت کنیم؟
برای اغلب کودکان سالم، واکسیناسیون سالانه طبق برنامه قابل انجام است. با این حال در بعضی شرایط بهتر است پیش از تزریق، سابقه پزشکی کودک با پزشک بررسی شود.
سابقه واکنش آلرژیک شدید به واکسن قبلی یا اجزای آن، ابتلا به بیماری حاد متوسط یا شدید در زمان مراجعه، سابقه برخی بیماریهای عصبی مانند سندرم گیلنباره و وجود بعضی بیماریهای زمینهای از مواردی هستند که ممکن است نیاز به بررسی بیشتری داشته باشند.
همچنین اگر کودک بین ۶ ماه تا ۸ سال سن دارد و والدین نمیدانند چند دوز واکسن آنفولانزا در سالهای گذشته دریافت کرده است، بهتر است سابقه واکسیناسیون بررسی شود تا تعداد دوز مورد نیاز مشخص شود.
چند نکته مهم که والدین بهتر است به خاطر بسپارند.
اگر بخواهیم تمام مطالب را در چند نکته کاربردی خلاصه کنیم:
- واکسن آنفولانزا برای کودکان از ۶ ماهگی به بعد توصیه میشود.
- برای بیشتر کودکانی که به یک دوز نیاز دارند، شهریور و مهر و اوایل آبان زمان مناسبی برای واکسیناسیون است.
- بهتر است واکسیناسیون در حالت ایدهآل تا پایان اکتبر تکمیل شود.
- بعضی کودکان ۶ ماه تا ۸ سال به دو دوز واکسن با حداقل چهار هفته فاصله نیاز دارند؛ بنابراین واکسیناسیون آنها باید زودتر برنامهریزی شود.
- اگر زمان ایدهآل واکسیناسیون گذشته باشد، لزوماً به این معنا نیست که دیگر نباید واکسن تزریق شود.
- واکسن آنفولانزا باید هر سال تکرار شود.
- ابتلای قبلی کودک به آنفولانزا جای واکسیناسیون سالانه را نمیگیرد.
- حساسیت به تخممرغ بهتنهایی مانع دریافت واکسن آنفولانزا نیست.
سخن پایانی
وقتی صحبت از واکسن آنفولانزا میشود، فقط «تزریق کردن یا نکردن» اهمیت ندارد؛ زمانبندی مناسب واکسیناسیون نیز بخشی از برنامه پیشگیری است.
برای بیشتر کودکان، انجام واکسیناسیون در شهریور و مهر و تکمیل آن تا پایان اکتبر فرصت مناسبی ایجاد میکند تا سیستم ایمنی پیش از افزایش گردش ویروس آماده شود.
در کودکانی که به دو دوز واکسن نیاز دارند، برنامه باید زودتر شروع شود تا فاصله حداقل چهار هفتهای میان دو دوز رعایت شود.
در عین حال، اگر خانوادهای این زمان را از دست داد، نباید تصور کند فرصت واکسیناسیون برای تمام فصل از بین رفته است. تا زمانی که ویروس آنفولانزا در گردش باشد، واکسیناسیون میتواند همچنان ارزشمند باشد.
در نهایت، سن کودک، سابقه واکسیناسیون، وضعیت سلامت و بیماریهای زمینهای تعیین میکنند که چه زمان و چه نوع واکسنی برای او مناسبتر است. به طور کلی، تصمیم نهایی بهتر است با نظر پزشک کودک گرفته شود.
مطالب مشابه:
تفاوت آنفولانزا، سرماخوردگی و آلرژی
واکسن آنفولانزا را بزنیم یا نزنیم؟
سرماخوردگی یا آنفولانزا؟
ویروس H3N2 (آنفولانزای A)
ارتباط سرما با آنفولانزا
منابع: cdc, publications
